 |
7-րդ դարի սկզբին Հայ Եկեղեցու դիրքորոշումը տարածաշրջանային բարդ իրավիճակումԱյս ժամանակաշրջանը բավական բարդ և հակասական մի շրջափուլի շարունակությունն էր։ Տարածաշրջանը հայտնվել էր երկու խոշոր տերությունների՝ Բյուզանդական կայսրության և Սասանյան Պարսկաստանի միջև ընթացող երկարատև պայքարի կենտրոնում։ Այդ հակամարտությունն ուղղակի ազդեցություն էր թողնում Հայաստանի և հայ ժողովրդի կյանքի վրա։ Հայ եկեղեցին ևս ստիպված էր գործել այդ քաղաքական ու կրոնական լարված միջավայրում՝ փորձելով պահպանել իր ինքնուրույնությունն ու ազգային-հոգևոր դիրքերը։ Ինչպե՞ս ընթացան Վրաց եկեղեցու անջատումը և Աղվանից կաթողիկոսության վերադարձը Հայոց Եկեղեցու նվիրապետական իշխանության ներքո, և ինչպե՞ս ձեռք բերվեց Տիզբոնի ժողովում տարած դիվանագիտական հաղթանակը։ |
 |
Լերինք ամենայնՍարկավագների երգեցիկ խումբը կատարում է «Լերինք ամենայն» շարականը։ Այն նվիրված է մեր հավատքի հայր Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչին։ Շարականը երգվում է Ճաշու ժամերգության և Սուրբ Պատարագի ժամանակ՝ պատկանելով ԳԿ ձայնեղանակին։ Հեղինակը համարվում է մեր Եկեղեցու նշանավոր վարդապետներից Հովհաննես Պլուզը։ Տեր Կոմիտաս քահանա Ղևոնդյանը մեկնաբանում է հոգևոր երգը՝ նրա բանաստեղծական գեղեցիկ պատկերներն ու հոգևոր իմաստը։ |
 |
Աբրահամ Կրետացի կաթողիկոսի դիվանագիտական ջանքերը՝ պատմական բարդ ժամանակաշրջանում18-րդ դարում Հայոց կաթողիկոս Աբրահամ Գ Կրետացին գործեց տարածաշրջանային բարդ քաղաքական իրավիճակում։ Նրա դիվանագիտական գործունեության կարևոր ուղղություններից էր Իրանի իշխանությունների, մասնավորապես՝ Նադիր շահի հետ հարաբերությունների հաստատումը, որի շնորհիվ նա պաշտպանեց Մայր Աթոռի իրավունքներն ու կալվածքները, աքսորված հայերին վերադարձրեց հայրենիք և ներկայացրեց հայ ժողովրդի շահերը։ Ինչպե՞ս էր կաթողիկոսը վարում բանակցությունները։ Ի՞նչ հարցեր էր բարձրացնում Նադիր շահի առաջ։ Ի՞նչ արդյունքներ ունեցան նրա դիվանագիտական առաքելությունները։ |
 |
Արցախի հարցը և Հայոց ԵկեղեցինՏեր Արարատ քահանա Պողոսյանն ու արձակագիր Հովհաննես Երանյանը «Տաղավարում» զրուցել են Արցախում Հայ Եկեղեցու պատմական, կրթամշակութային ու հայապահպան առաքելության մասին՝ խորհրդային շրջանից և թեմի վերաբացումից մինչև 44-օրյա պատերազմ ու բռնի տեղահանություն։ Անդրադարձել են արցախցիների իրավունքների պաշտպանության, Բաքվի գերիների վերադարձի, մշակութային ժառանգության պահպանման և Եկեղեցու ընթացիկ ծրագրերին՝ ընդգծելով, որ պետական օրակարգից դուրս մնացած Արցախն անցյալի պատմություն չէ, և պատմական արդարությունը պետք է վերականգնվի։ |
 |
Հայոց Ցեղասպանությունը և Հայ ԵկեղեցինՏեր Արարատ քահանա Պողոսյանն ու արձակագիր Հովհաննես Երանյանը «Տաղավարում» զրուցել են Հայ եկեղեցու կորուստների, Ցեղասպանության հիշողության պահպանման և մարդասիրական օգնության հիմնական կենտրոն դառնալու մասին: Անդրադարձել են նաև 19-րդ դարավերջի ջարդերին, 2015 թվականի սրբադասման նշանակությանը, պատմական արդարության վերականգնման հարցում Եկեղեցու պատասխանատվությանը։ |
 |
Մայր Տաճարի ճարտարապետությունն ու հոգևոր խորհուրդըՏեր Արարատ քահանա Պողոսյանն ու արձակագիր Հովհաննես Երանյանը «Տաղավարում» զրուցել են Միածնաէջ Տաճարի ճարտարապետության, պատմության ընթացքում կրած փոփոխությունների և վերջին հիմնանորոգման մասին։ Անդրադարձ է կատարվել նաև Տաճարի հոգևոր-խորհրդաբանական նշանակությանը, նրա կառուցման ու վերանորոգման համազգային-ժողովրդական խորհրդին, ինչպես նաև ծիսական տոնացույցում Մայր Տաճարին նվիրված տոներին։ |
 |
Հայաստանի անկախացումը և Հայ Առաքելական Սուրբ ԵկեղեցինՏեր Արարատ քահանա Պողոսյանն ու արձակագիր Հովհաննես Երանյանը «Տաղավարում» խոսել են Հայաստանի անկախացումից հետո Հայ Եկեղեցու գործունեության համար բացված նոր հնարավորությունների մասին, նշել այն կարևոր դերակատարությունը, որ ունեցել է եկեղեցին հայոց նորօրյա պատմության մեջ։ Անդրադարձել են խորհրդային տարիների աթեիստական ճնշումներին ու Եկեղեցու սահմանափակված գործունեությանը, Արցախյան շարժման մեջ Եկեղեցու ունեցած դերին, ինչպես նաև եկեղեցի-պետություն հարաբերությունների զարգացմանն ու այսօրվա մարտահրավերներին։ |
 |
Ներսես արքեպիսկոպոս Մելիք-Թանգյան20-րդ դարասկզբի քաոսի, պատերազմների ու կայսրությունների փլուզման արյունոտ դարաշրջանում ապրեց ու գործեց մի հոգևորական, որին ցարական ժանդարմերիան անվանում էր «վտանգավոր հեղափոխական», խորհրդային ՉԵԿԱ-ն նրա դեմ մահափորձեր էր կազմակերպում, իսկ Իրանի ու Սյունիքի հայությունը համարում էր իր փրկիչն ու հովիվը: Ներսես արքեպիսկոպոս Մելիք-Թանգյան, Ատրպատականի հայոց թեմի առաջնորդ: Մարդ, ով խաչը ձեռքին կանգնած էր պետականության առաջնագծում: |
 |
Հայ հոգևորականության դերակատարությունը հայոց հերոսամարտերումՏեր Արարատ քահանա Պողոսյանն ու արձակագիր Հովհաննես Երանյանը «Տաղավարում» խոսել են ոչ միայն Ավարայրից մինչև Սարդարապատի հերոսամարտ հայ հոգևորականության գործուն մասնակցության մասին, այլև հայ եկեղեցու գրկում ազատագրական պայքարի լեգենդի ծնունդի ու հասունացման մասին։ |
 |
Կորսված լեհահայ համայնքՏեր Արարատ քահանա Պողոսյանն ու արձակագիր Հովհաննես Երանյանը «Տաղավարում» խոսել են կորսված լեհահայ համայնքի մասին՝ վեր հանելով հայ առաքելական եկեղեցու և հայոց դավանանքի դերն ինքնության պահպանման գործում։ |
 |
18-րդ դարի չգնահատված գործիչը՝ Սիմեոն Ա Երևանցի ՀայրապետըՕսմանյան կայսրությունը 1724-1731 թթ. նվաճում է Արևելյան Հայաստանը։ Պարսից շահ Նադիրին հաջողվում է հետ մղել նրանց, և հայության վիճակը բարելավվում է։ Նրա մահվանից հետո իրավիճակը նորից վատանում է։ Հայաստանը 1750-ական թթ. ենթարկվում է դաղստանյան ցեղերի հարձակումների։ Հայ բնակչության մի մասն ստիպված հեռանում է հայրենի բնակավայրերից։ Կաթողիկոս Սիմեոն Երևանցին կազմակերպում է բոլոր բնակավայրերում հայկական ծուխերի (մեկ հարկի տակ ապրող ընտանիքների) և կալվածքների հաշվառում, այնուհետև դուրս է մղում օտարածին տարրը և վերադարձնում հայ բնակչությանը շուրջ տասը գյուղերում։ Նա նաև կատարում է իր ժամանակներում արդիականացման ամենամեծ քայլը՝ հիմնում է տպարան Սուրբ Էջմիածնում, որի շնորհիվ հայկական գիտելիքը հնարավոր էր զանգվածային տարածել։ |
 |
Խրիմյան Հայրիկը՝ արևմտահայ ազատագրական շարժման գաղափարախոսԽրիմյան Հայրիկն է առաջին անգամ կազմել Հայրենագիտություն առարկայի ծրագիրը և դասագրքերը։ Նա Վարագավանքում հիմնել է դպրոցի ժամանակակից ընկալմանը համապատասխանող դպրոց՝ դասագրքերով, գրատախտակով, աթոռ-սեղանով, գրենական պիտույքներով։ Բացի այդ՝ նա է հիմնել Արևմտյան Հայաստանում լույս տեսնող առաջին պարբերականը՝ «Արծուի Վասպուրականը»։ Պատահական չէ, որ արևմտահայ ազատագրական առաջին կազմակերպությունները և կուսակցությունը հիմնվել են հենց Վանում։ Նրա գործունեության առանցքում է նաև ազգի պատմական հիշողությունը վերարտադրող էպոսի գրառման հանձնառությունը, որ ստանձնում է Գարեգին Սրվանձտյանցը։ |